แตกบ้าน : พลวัตและการดำรงอยู่ของความเชื่อ ผี พราหมณ์ พุทธ กรณีศึกษา อำเภอศรีสมเด็จ จังหวัดร้อยเอ็ด พ.ศ. 2410 – 2567

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้ต้องการนำเสนอเกี่ยวกับพลวัตของประเพณีแตกบ้านในอำเภอศรีสมเด็จ จังหวัดร้อยเอ็ด ซึ่งเป็นประเพณีที่สะท้อนการผสมผสานระหว่างความเชื่อ “ผี พราหมณ์ และพุทธ” ภายใต้บริบทสังคมและวัฒนธรรมของชาวอีสาน ชี้ให้เห็นถึงพลวัตการเปลี่ยนแปลงของความเชื่อที่มีบทบาทต่อประเพณีแตกบ้านอีกทั้งการดำรงอยู่ของความเชื่อที่ผสมผสานเข้ากันจนกลายเป็นเอกลักษณ์ทางความเชื่อ โดยการศึกษาจากเอกสาร ข้อมูลออนไลน์ และประวัติศาสตร์คำบอกเล่า (Oral History) นำเสนอในรูปแบบพรรณนาเชิงวิเคราะห์ พบว่า ประเพณีแตกบ้านมีต้นกำเนิดจากการอพยพย้ายถิ่นฐานหนีโรคระบาดในช่วง พ.ศ. 2410 มีการระบาดของโรคอหิวาตกโรคและโรคฝีดาษที่บ้านโคกและบ้านหนองโปร่ง เมืองร้อยเอ็ด ส่งผลให้มีการอพยพย้ายถิ่นฐานเพื่อหนีโรคระบาด ซึ่งชุมชนมีความเชื่อที่ยึดโยงเกี่ยวกับเรื่องสิ่งเหนือธรรมชาติ (ผี) ต่อมาพิธีกรรมได้ผสานองค์ประกอบของศาสนาพราหมณ์ เช่น การดูฤกษ์ยามและพิธีเรียกขวัญ เข้ากับพระพุทธศาสนาในฐานะที่พึ่งทางจิตใจ

เมื่อ พ.ศ. 2530 บริบทของพื้นที่อำเภอศรีสมเด็จเปลี่ยนไปจากชุมชนชนบทสู่ชุมชนชนบทกึ่งเมือง การขยายตัวของโครงสร้างพื้นฐาน การศึกษา และระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยม ทำให้ประเพณีแตกบ้านเปลี่ยนแปลงจากความเชื่อและความกลัว กลายเป็นจารีตประเพณีปฏิบัติตามบรรพบุรุษให้ดำรงอยู่ไว้ เมื่อกระแสการพัฒนาของรัฐและระบบทุนนิยมถูกเชื่อมกับชุมชนท้องถิ่นด้วยสื่อดิจิทัล ค่านิยมทางความเชื่อถูกลดบทบาทลงจนนำไปสู่การจัดประเพณีเพื่อกิจกรรมเชิงสันทนาการ และสิ่งเร้าต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นส่งผลให้ประเพณแตกบ้านในอำเภอศรีสมเด็จกำลังเลือนหายไปตามการเวลา การดำรงอยู่และความเสื่อมถอยของประเพณีแตกบ้านสะท้อนความสัมพันธ์เชิงอำนาจ การปรับตัวของศาสนา และผลกระทบของกระบวนการทำให้เป็นสมัยใหม่ต่อวัฒนธรรมท้องถิ่นในสังคมอีสานร่วมสมัย