ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านหัตถกรรมเบา อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษารวบรวมและจำแนกประเภทภูมิปัญญาชาวบ้านด้านหัตถกรรมเบาและ 2) ศึกษาวิธีการถ่ายทอดและการถอดรหัสภูมิปัญญาชาวบ้านด้านหัตถกรรมเบา อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยาใช้การวิจัยเชิงคุณภาพ ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ คือกำนัน ผู้ใหญ่บ้านและผู้รู้ภูมิปัญญาชาวบ้าน จำนวน 30 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย แบบสัมภาษณ์โดยใช้แบบสัมภาษณ์เชิงลึก นำผลการสัมภาษณ์มาวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์เนื้อหาและนำเสนอผลการศึกษาแบบพรรณนาวิเคราะห์

ผลการศึกษาพบว่า

1) รวบรวมและจำแนกประเภทภูมิปัญญาชาวบ้านด้านหัตถกรรมเบามี 4 ประเภท จำนวน  18 ชนิด ประกอบด้วย 1) ประเภทเครื่องจักสานมี 5 ชนิด ดังนี้ การสานตะกร้าเชือกปอกระเจา การสานตะกร้าหวาย การสานงอบใบลาน การสานตะกร้าพลาสติก การสานสุ่มไก่ไม้ไผ่ 2) ประเภทการเย็บมี 4 ชนิด ดังนี้ เย็บกระเป๋าผ้า ทำไม้กวาดดอกหญ้า การเย็บกระเป๋าหนังวัวแท้ การเย็บเสื้อลายผ้าขาวม้า 3) ประเภทการทอมี 1 ชนิด ดังนี้ การทอเสื่อกก 4) ประเภทงานเบ็ดเตล็ดมี 4 ชนิด ดังนี้ ทำดอกไม้จันทน์ ทำลอบดักปลา การทำบ่วงดักหนู โมบายทางมะพร้าว 2) วิธีการถ่ายทอดและการถอดรหัสภูมิปัญญาชาวบ้านด้านหัตถกรรมเบา การสานตะกร้าเชือกปอกระเจา การสานตะกร้าหวาย การสานงอบใบลาน การสานตะกร้าพลาสติก การสานสุ่มไก่ไม้ไผ่ การเย็บกระเป๋าผ้า ทำไม้กวาดดอกหญ้า การเย็บกระเป๋าหนังวัวแท้ การเย็บเสื้อลายผ้าขาวม้า การทอเสื่อกก ทำดอกไม้จันทน์ ทำลอบดักปลา การทำบ่วงดักหนู การทำโมบายทางมะพร้าว สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ โดยการสังเกตและฝึกปฏิบัติด้วยตนเอง เนื้อหาที่ถ่ายทอด ไม่มีการบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรวิธีการถ่ายทอดเน้นการปฏิบัติเป็นรายบุคคล สาธิตให้ดูเป็นตัวอย่างควบคู่กับการบอกเล่าขั้นตอนวิธีการสอนภูมิปัญญาชาวบ้านมี 3 ขั้นตอน ได้แก่ ขั้นเตรียมวัสดุ อุปกรณ์และเครื่องมือ ขั้นบอกคุณสมบัติของวัสดุอุปกรณ์ และขั้นการปฏิบัติจริงสื่อที่ใช้ในการถ่ายทอดใช้บุคคลเป็นผู้ถ่ายทอดจะเป็นเครือญาติเพื่อนบ้าน  และสื่อที่เป็นของจริงองค์ความรู้ที่ได้จากการถอดรหัสภูมิปัญญาชาวบ้านมี 4 ด้าน คือ ด้านภูมิปัญญาชาวบ้าน เช่น ภูมิปัญญาหัตถกรรมพื้นบ้านของคนในชุมชน ทำเพื่อใช้ในครัวเรือนเพราะส่วนใหญ่คนในชุมชนมีอาชีพเกษตรกร ทำนา ทำสวน ด้านการศึกษา เช่น มีการถ่ายทอดวิธีการเรียนรู้แก่คนรุ่นลูกรุ่นหลานเพื่อการอนุรักษ์ ด้านสังคมวัฒนธรรมเช่นภูมิปัญญานี้บ่งบอกถึงความเป็นอยู่ของคนในชุมชน คนในชุมชนได้พูดคุยกัน ร่วมกันแสดงความคิดเห็น ด้านเศรษฐกิจ เช่น ทำเป็นอาชีพเพื่อเสริมรายได้ให้แก่ครอบครัวได้