ปิดช่องว่างร้อยละ 12: การยกระดับประสิทธิผลการจัดการสิ่งแวดล้อมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไทย ด้วยการอภิบาลร่วมและเศรษฐกิจหมุนเวียน

บทคัดย่อ

การจัดการขยะมูลฝอยเป็นภารกิจหลักตามกฎหมายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) และเป็นตัวชี้วัดที่ประชาชนสัมผัสได้ชัดที่สุดว่าการบริหารภาครัฐในระดับพื้นที่มีคุณภาพเพียงใด แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 กำหนดเป้าหมายอัตราการนำขยะกลับมาใช้ประโยชน์ ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 40 ภายในปี พ.ศ. 2570 แต่ในปี พ.ศ. 2567 ประเทศไทยมีปริมาณขยะมูลฝอยเกิดขึ้น 27.20 ล้านตัน และนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้เพียงประมาณร้อยละ 28 จึงเหลือช่องว่างที่ต้องปิดให้ได้ ราวร้อยละ 12 ภายในเวลาเพียงสามปี บทความวิชาการนี้เสนอข้อโต้แย้งว่า ช่องว่างดังกล่าวมิได้เป็น ปัญหาเชิงเทคนิคเป็นด้านหลัก หากแต่เป็นปัญหาเชิงสถาบันของการบริหารภาครัฐ บทความใช้วิธีวิเคราะห์เอกสาร จากเครื่องมือเชิงนโยบาย รายงานสถานการณ์ของหน่วยงานรัฐ และวรรณกรรมที่ผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ ซึ่งส่วนใหญ่เผยแพร่ภายในระยะเวลาห้าปีที่ผ่านมา เพื่อพัฒนากรอบการวิเคราะห์ประสิทธิผลการดำเนินงาน 5 มิติ ได้แก่ มิติกระบวนการจัดการ มิติลำดับชั้นการจัดการขยะและหลักการ 5R มิติทรัพยากรและสมรรถนะองค์การ มิติการอภิบาลร่วม และมิตินโยบายและกฎหมาย ผลการวิเคราะห์พบข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง 4 ประการ คือ ความไม่สมมาตรด้านการคลังและสมรรถนะระหว่าง อปท. ขนาดใหญ่กับขนาดเล็ก การที่กฎหมายผลักภาระ หลังการบริโภคทั้งหมดมาที่ท้องถิ่นโดยไม่มีความรับผิดรับชอบของผู้ผลิต การมีส่วนร่วมที่ยังเป็นแบบกิจกรรม มากกว่าการสร้างสถาบัน และการขาดตัวชี้วัดประสิทธิผลที่เป็นมาตรฐานร่วม บทความเสนอ “โมเดล PACE” อันประกอบด้วยความสอดคล้องเชิงนโยบาย ทรัพยากรและสมรรถนะที่ตรวจสอบได้ การอภิบาลร่วม และการหมุนเวียนเชิงนิเวศ เป็นเส้นทางบูรณาการในการยกระดับประสิทธิผลของท้องถิ่น พร้อมข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและเชิงวิชาการว่าด้วยการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต การรวมกลุ่มพื้นที่ การปฏิรูปค่าธรรมเนียมให้สะท้อนต้นทุน และการติดตามผลการดำเนินงานด้วยตัวชี้วัดเทียบเคียงมาตรฐานสากล