เมื่อการยอมรับไม่ใช่ทางเลือก: กับดักระบบคู่ขนานและข้อจำกัดของทฤษฎีการยอมรับเทคโนโลยี ในระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ของภาครัฐไทย

ธัญลักษณ์ สรรพศรี

ผู้แต่ง

ธัญลักษณ์ สรรพศรี -

คำสำคัญ:

ระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์, การยอมรับเทคโนโลยี, การใช้งานภาคบังคับ, ระบบคู่ขนาน, รัฐบาลดิจิทัล, เอสโตเนีย, การเปลี่ยนผ่านทางดิจิทัล, บริการสาธารณะ, รัฐบาลอัจฉริยะ

บทคัดย่อ

งานศึกษาไทยว่าด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ในหน่วยงานภาครัฐใช้กรอบทฤษฎีการยอมรับเทคโนโลยี เป็นหลัก โดยเฉพาะแบบจำลองการยอมรับเทคโนโลยีและทฤษฎีรวมการยอมรับและการใช้เทคโนโลยี เพื่ออธิบายความตั้งใจใช้งานของบุคลากร บทความวิชาการนี้เสนอว่ากรอบดังกล่าวเริ่มไม่สอดคล้อง กับสิ่งที่ต้องการอธิบาย เนื่องจากทั้งสองถูกพัฒนาขึ้นเพื่ออธิบายการตัดสินใจรับเทคโนโลยี ในสถานการณ์ที่ผู้ใช้ปฏิเสธได้ และทฤษฎีรวมการยอมรับฯ ระบุความสมัครใจในการใช้งานไว้เป็นตัวแปรกำกับ อย่างชัดแจ้ง แต่นับตั้งแต่ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2564 และการมีผลใช้บังคับของพระราชบัญญัติการปฏิบัติราชการทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2565 การใช้ช่องทางอิเล็กทรอนิกส์มิใช่ทางเลือกของเจ้าหน้าที่อีกต่อไป หากแต่เป็นหน้าที่ตามกฎหมาย เมื่อการใช้งานเป็นภาคบังคับ ความตั้งใจใช้งานย่อมไม่สามารถจำแนกความแตกต่างระหว่างหน่วยงานได้ และการวัดตัวแปรนี้ย่อมให้ผลที่สูงสม่ำเสมอโดยไม่ให้ข้อมูลเชิงนโยบายใด บทความจึงเสนอว่า ตัวแปรที่มีความหมายเชิงวิเคราะห์คือคุณภาพของการใช้งาน และระบุรูปแบบความล้มเหลวเฉพาะ ที่บทความเรียกว่า “กับดักระบบคู่ขนาน” อันหมายถึงสภาพที่หน่วยงานปฏิบัติตามข้อกำหนดทางกฎหมาย ด้วยการลงทะเบียนหนังสือในระบบอิเล็กทรอนิกส์ ขณะที่ยังคงเวียนแฟ้มกระดาษควบคู่กันไป ส่งผลให้ภาระงานรวมเพิ่มขึ้นแทนที่จะลดลง ความคาดหวังในประสิทธิภาพถูกบั่นทอนด้วยประสบการณ์ตรง และกระดาษยิ่งฝังตัวมั่นคงขึ้น บทความเสนอบันไดการใช้งานสี่ขั้น พร้อมข้อเสนอว่ามาตรการที่ชี้ขาด คือการตัดขั้นตอนกระดาษออก มิใช่การปรับทัศนคติของบุคลากร

เอกสารอ้างอิง

กนกพัชร แก้วศรีไตรย์. (2569). การบูรณาการแผนพัฒนาท้องถิ่นกับแผนพัฒนาระดับภูมิภาคในบริบทของไทย: กรอบการกำกับดูแลแบบพหุระดับเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน. วิทยาการบริหารภาครัฐสมัยใหม่, 3(3), 279-294.

ไพลิน สังครุฑ. (2569). ประสิทธิผลของการให้บริการผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น. วิทยาการบริหารภาครัฐสมัยใหม่, 3(3), 327-339.

พระราชบัญญัติการปฏิบัติราชการทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2565. (2565, 12 ตุลาคม). ราชกิจจานุเบกษา, 139(63 ก). มีผลใช้บังคับครบทุกมาตราตั้งแต่วันที่ 10 มกราคม 2566.

ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526. (2526). ราชกิจจานุเบกษา.

ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2564. (2564, 25 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา, 138(ตอนพิเศษ 113 ง). มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 26 พฤษภาคม 2564.

รัชนีกร ผาวงษ์, จิรภา มาตราช, วรนุช ไชยพรม และธิตยา พรใส. (2567). ภาครัฐยุคใหม่: การวิเคราะห์ข้อดี ข้อจำกัด และแนวทางการปรับใช้. วารสารการบริหาร การจัดการ และการพัฒนาที่ยั่งยืน, 2(3), 591-597. เข้าถึงจาก https://so15.tci-thaijo.org/index.php/jamsd/article/view/475

สัญญาศรณ์ สวัสดิ์ไธสง. (2569). การปฏิรูปการบริหารราชการไทยสู่ความทันสมัยและความเป็นสากลด้วยรัฐบาลดิจิทัล. วิทยาการบริหารภาครัฐสมัยใหม่, 3(3), 310-326.

สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน). (2566). แผนพัฒนารัฐบาลดิจิทัลของประเทศไทย พ.ศ. 2566-2570. กรุงเทพฯ: สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน).

Bhattacherjee, A. (2001). Understanding information systems continuance: An expectation-confirmation model. MIS Quarterly, 25(3), 351-370. https://doi.org/10.2307/3250921

Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340. https://doi.org/10.2307/249008

Dwivedi, Y. K., Rana, N. P., Tamilmani, K., & Raman, R. (2020). A meta-analysis of self-reported relevant outcomes within the context of UTAUT. Information Systems Frontiers, 22(6), 1271-1285. https://doi.org/10.1007/s10796-020-10042-4

Fisk, R. P., Gallan, A. S., Joubert, A. M., Beekhuyzen, J., Cheung, L., & Russell-Bennett, R. (2023). Healing the digital divide with digital inclusion: Enabling human capabilities. Journal of Service Research, 26(4), 542-559. https://doi.org/10.1177/10946705221140148

Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). New York: Free Press.

Twizeyimana, J. D., & Andersson, A. (2019). The public value of e-government: A literature review. Government Information Quarterly, 36(2), 167-178. https://doi.org/10.1016/j.giq.2019.01.001

United Nations Department of Economic and Social Affairs. (2024). United Nations e-government survey 2024: Accelerating digital transformation for sustainable development. New York: United Nations.

Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425-478. https://doi.org/10.2307/30036540

Venkatesh, V., Thong, J. Y. L., & Xu, X. (2012). Consumer acceptance and use of information technology: Extending the unified theory of acceptance and use of technology. MIS Quarterly, 36(1), 157-178. https://doi.org/10.2307/41410412

Worapongpat, N. (2026). Strategies for developing artificial intelligence utilization competencies of local government personnel in Mueang District, Maha Sarakham Province. Modern Public Administrative Science, 3(3), 355-371.